Determinizm – Imperatywy

Andrzej Cedzyński
Łódź, grudzień 1989

„Społeczeństwo pełni nie tylko funkcję represyjną – chociaż pełni ją także – lecz również i twórczą.
Natura człowieka, jego pasje i lęki są dziełem kultury, w ostatecznym rozrachunku sam człowiek jest
najwyższym wytworem i osiągnięciem ciągłego ludzkiego wysiłku, którego zapis nazywamy historią”.

Erich Fromm

Kiedy człowiek się rodzi, scena teatru życia jest już dla niego przygotowana. Musi jeść i pić, i dlatego wcześniej czy później – musi pracować. Oznacza to, że człowiek musi pracować w określonych warunkach i w sposób z góry zdeterminowany przez typ społeczeństwa, w którym się urodził. Oba czynniki – chęć życia oraz system społeczny – nie mogą być przez niego indywidualnie zmienione i one to decydują o tych cechach, które wykazują większą plastyczność.

Tak więc sposób życia wyznaczony właściwościami systemu ekonomicznego i kulturowego staje się podstawowym czynnikiem determinującym całą strukturę charakteru jednostki, ponieważ nieprzeparty instynkt samozachowawczy nakazuje jej przyjąć warunki, w jakich zmuszona jest żyć. Świata nie da się zmienić, ale siebie i swój stosunek do niego, owszem można. Poniżej kilkanaście myśli związanych z determinizmem i wolną wolą człowieka.

  1. Sposób życia wyznaczony uwarunkowaniami dzieciństwa determinuje rozwój całej struktury osobowości, poprzez którą człowiek postrzega rzeczywistość. To instynkt samozachowawczy nakazał człowiekowi przyjąć dane warunki, bez możliwości apelacji w okresie od narodzin do 7 lat. Dziecko pozbawione jakiejkolwiek formy opieki nie jest w stanie przeżyć.
  2. Powyższa ocena nie oznacza, że człowiek nie może dokonywać zmian w swoim środowisku, ale trzeba nieustannie pamiętać o tym, że charakter tych zmian nosi również znamię wcześniej ukształtowanej osobowości.
  3. Charakter imperatywny (obok sensu stricte fizjologicznego imperatywu opisanego powyżej) ma także inny czynnik – potrzeba interakcji z otoczeniem, pragnienie uniknięcia izolacji i samotności.
  4. Poczucie osamotnienia i izolacji prowadzi do psychicznej (i dalej – do fizjologicznej) dezintegracji, tak samo jak śmierć czy zagłodzenie (emanacja Plutona).
  5. Potrzeba interakcji z otoczeniem jest równie silna, jak instynkt samozachowawczy. Mówiąc więcej – jest jego rozwinięciem, albowiem dalszym celem instynktu samozachowawczego jest przedłużenie własnego życia w akcie prokreacji.

IMPERATYWY

  1. A. Prawo zachowania życia
  2. B. Prawo zachowania życia gatunku
  1. O ile pierwszy imperatyw jest bezwarunkowy, o tyle drugi jest warunkowy. Człowiek może żyć samotnie w tłumie lub też – nie czuć się osamotniony w izolacji. Potrzeba mu jedynie do tego współżycia z ideami czy wartościami wyniesionymi z kultury czy zachowań społeczeństwa. Brak wartości czy idei można określić mianem śmierci moralnej. Jest to pewien próg, po przekroczeniu którego następuje dezintegracja osobowości (schizofrenia).
  2. Religia, polityka i inne systemy oferujące pewne wartości – są środkami do zmniejszania poczucia izolacji. Mnich nie jest samotny w swojej celi. Wyborca, który głosuje na określonego polityka lub program partyjny, również nie jest samotny – utożsamia się z pewną ideą.
  3. Potrzeba rezonansu emocjonalnego i fizycznego ma także inny obraz: człowiek nie może przeżyć bez kooperacji z innymi. Aby jeść (po prostu żyć!) musi pracować. I nie jest tu ważne, czy pracuje w fabryce przy taśmie czy maluje obrazy. Nie ma bytów samowystarczalnych w społeczeństwie.
  4. Natura ludzka nie jest jedynie biologiczną daną i wrodzoną (niezmienną) sumą popędów ani bezosobowym odbiciem wzorców kulturowych, do jakich się adaptuje.

IMPERATYWY

  1. A. Zespolenie ze światem w twórczym akcie miłości lub pracy (silna hemisfera wschodnia)
  2. B. Więź ze światem oparta na utracie wolności i dezintegracji osobowości własnej (silna hemisfera zachodnia)

10.  Wolność jest specyficzną cechą ludzkiej egzystencji jako takiej. Jej znaczenie zmienia się zależnie od stopnia świadomości człowieka, od jego wyobrażeń o sobie samym jako o bycie niezależnym i wyodrębnionym.

11.  Proces indywiduacji jest wprost proporcjonalny do poczucia siły i odwrotnie proporcjonalny do poczucia alienacji względem natury czy społeczeństwa. Wraz z rozwojem wewnętrznym dziecka wzrasta jego odrębność od środowiska, tym samym – osamotnienie.

12.  Jedną z pierwszych idei Kalwina jest to, że zbawienie lub potępienie nie zależy od dobra i zła czynionego przez człowieka w swoim życiu, ale od woli Boga, który przesądził o tym, zanim człowiek przyszedł na świat.

13.  Kalwin nieświadomie postrzegał uwarunkowania przeszłych inkarnacji, poprzednie życia tworzyło takie a nie inne wcielenie zgodne z równaniem karmy. Nie łatwo jest zmienić karmę, ale nie jest to niemożliwe. I o tym Kalwin zapomniał, a raczej nie wspomniał.

14.  Stosunki między ludźmi mają głównie charakter instrumentalny. Drugi człowiek jest o tyle dobry, o ile użyteczny. Utylitaryzm sprowadzony do samego dna sprawia, że ludzie traktują innych i sami czują się już jak rzeczy.

15.  Przeciętny człowiek nie doświadcza zbyt ostrego poczucia bezsilności i izolacji, jakiemu ulegają neurotycy. Zanadto by go to przerażało i paraliżowało. Skrywa to w codziennej rutynie zajęć, w uznaniu czerpanym ze społecznych i prywatnych powiązań, w sukcesach ekonomicznych, rozrywkach, w „zawiązywaniu” znajomości, w „odwiedzaniu” itp. stereotypowych sprawach. Jednakże samo nawoływanie w ciemności nie przynosi światła.

Pytania nie-lub-retoryczne

  1. Czym jest wolność w doświadczeniu ludzkim?
  2. Czy pragnienie wolności jest czymś nieodłącznym od natury ludzkiej?
  3. Czy owo doświadczenie jest zawsze takie samo, niezależnie od typu kultury, w której kręgu człowiek żyje? Czy też zależy ono od stopnia indywidualizacji, do jakiego doszło dane społeczeństwo?
  4. Czy wolność jest tylko brakiem zewnętrznej presji, czy też jest również obecnością „czegoś” – a jeśli tak, to czego?
  5. Jakie społeczne i ekonomiczne czynniki powodują, że w danym społeczeństwie istnieje dążenie do wolności?
  6. Czy wolność może stać się ciężarem zbyt wielkim, aby człowiek mógł go udźwignąć? Czymś, przed czym usiłuje on uciec?
  7. Jak to się dzieje, że dla jednych wolność jest wymarzonym celem, a dla innych zagrożeniem?
  8. Czy obok wrodzonego pragnienia wolności istnieje instynktowna potrzeba podporządkowania się?